Mazmuna
Ähli düzgünler

Küşt düzgünleri

Figuralaryň ýöreýişlerinden başla, soňra üç aýratyn ýöreýişi we partiýany tamamlamagyň usullaryny seljer. Her mysalda aklar aşakda ýerleşýär.

  • 8 × 8 meýdança
  • Her tarapda 16 figura
  • Aklar ilki ýöreýär
Redaksiýa · türkmen dili
Şu makalada

Tagta, düzüliş we maksat

Tagtany sag tarapynda açyk reňkli burç bilen goý. Aklaryň ýakyn hatary: top, at, fil, ferz, şa, fil, at, top. Olaryň öňünde sekiz pyýada. Garalaryň düzülişi simmetrik.

Oýunçylar nobatma-nobat ýöreýär. Maksat — mat: garşydaşyň şasy şah astynda, kanuny ýöreýiş bilen goranmak mümkin däl. Şa tagtadan aýrylmaýar. Eger seniň şaň şah astynda galsa, şeýle ýöreýiş gadagan.

Her figura öz ýerindeAklar başlaýar. Ferzler d1 we d8-de durýar — her biri öz reňkindäki meýdançada. Aklaryň sag tarapynda açyk reňkli h1.

Figuralar nädip ýöreýär we alýar

Alyş adaty ýöreýişiň ornunu tutýar: seniň figuraň garşydaşyň meýdançasyny eýeleýär, alnan figura aýrylýar. Almak hökman däl. Atdan başga figuralaryň üstünden böküp geçip bolmaýar. Öz figuraňyň meýdançasyna ýöräp bolmaýar.

FiguraÝöreýiş
ŞaMeýdança hüjüm edilmedik bolsa, islendik ugurda bir goňşy meýdança. Şalar gapdallaşyp durup bilmeýär.
FerzKese, dik ýa-da diagonal boýunça islendik sanly boş meýdança.
TopKese ýa-da dik.
FilDiagonal boýunça; bütin partiýa bir reňkli meýdançalarda galýar.
AtBir ugurda iki meýdança we perpendikulýar ugurda bir meýdança. Figuralaryň üstünden böküp geçýär.
PyýadaÖňe bir boş meýdança; başlangyç meýdançadan — ikisi hem boş bolsa, iki meýdança. Diagonal boýunça öňe bir meýdançada alýar. Yza ýöremeýär.
At böküp geçýärd4-den at sekiz meýdança baryp biler, eger ol ýerde öz figuralary ýok bolsa we ýöriş şany şah astynda goýmasa. Iki ugur oklar bilen görkezilen.

Rokada

Rokada — şanyň we topyň bilelikdäki ýöreýişi. Gysga rokadada ak şa e1–g1, top h1–f1 gidýär. Uzyn rokadada: e1–c1 we a1–d1. Garalarda şol sekizinji kese hatarda.

  • Şa we gatnaşýan top entek ýöremedi. Başlangyç meýdança dolanmak hukugy dikeltmeýär.
  • Olaryň arasynda figura ýok.
  • Şa şah astynda däl we hüjüm edilýän meýdançadan ýa-da şol meýdança geçmeýär.
Aklaryň gysga rokadasyBir ýöreýiş şany e1 → g1 we topy h1 → f1 geçirýär. Bu ýagdaýda ýol boş we şa uruş astyndan geçmeýär.

Geçip alyş

Eger garşydaşyň pyýadasy ýaňy iki meýdançalyk başlangyç ýöreýiş edip, seniň pyýadaňyň gapdalynda bolsa, ony diňe bir meýdança geçen ýaly alyp bolýar. Bu hukuk diňe iň ýakyn jogap ýöreýişde hereket edýär.

Aklarda alýan pyýada bäşinji kese hatarda, garalarda — dördünjide durýar. Islendik alyş ýaly, ol öz şaňa şah açmaly däl. Başga ýöreýiş edilse, mümkinçilik ýitýär.

d7–d5-den soň derrewGaralar ýaňy pyýadany iki meýdança öňe sürdi. Aklar e5:d6 geçip alyş oýnap biler: d5 pyýadasy aýrylýar, ak pyýada d6-da bolýar.
Geçip alandan soňÜns ber: d5 eýýäm boş. Pyýada gapdalynda duran pyýadanyň meýdançasynda däl-de, ol geçen meýdançada alýar.

Pyýadanyň öwrülmegi

Soňky kese hatarda pyýada derrew öz reňkiň ferzi, topy, fili ýa-da aty bilen çalşyrylýar. Saýlaw öň alnan figuralara bagly däl: ikinji ferzi ýa-da üçünji aty alyp bolýar.

Täze figura derrew hereket edýär. Pyýada pyýada bolup galyp ýa-da şa bolup bilmeýär. Käwagt hut at gerek — mysal üçin, çarşakly şah üçin.

Soňky kese hatara7–a8-den soň aklar ferzi, topy, fili ýa-da aty saýlaýar. Diagrammada täze figura saýlanylmanka ýöreýiş görkezilen.

Şah, mat we pat

Şahda howpy aýyrmaly: şa bilen çekilmeli, hüjümleýän figurany almaly ýa-da uruş ugruny ýapmaly. Atyň şahyny ýapyp bolmaýar. Goşa şahda diňe şanyň özi halas bolýar.

ÝagdaýNetije
Şa hüjüm astynda, kanuny ýöreýiş ýokMat — ýöreýän tarapyň ýeňlişi.
Şa hüjüm astynda däl, kanuny ýöreýiş ýokPat — deňlik.
Hiç bir tarap hiç hili kanuny yzygiderlilik bilen mat goýup bilmeýärÖli ýagdaý — derrew deňlik.
Mat: garalar şah astyndaGaralaryň ýöreýişi. Ferz g7 h8-i hüjümleýär, ak şa ferzi goraýar. Kanuny halas bolmak ýok — aklar ýeňdi.
Pat: şah ýokGaralaryň ýöreýish. Şa h8 hüjüm astynda däl, ýöne oňa elýeterli hiç bir meýdança howpsuz däl. Bu deňlik.

Gaýtalanma we deňlik hasaplaýjylary

Şol bir düzüliş hemişe şol bir ýagdaýy aňlatmaýar: ýöreýiş nobaty we elýeterli mümkinçilikler, şol sanda rokada we kanuny geçip alyş, gabat gelmeli.

Öňünden, niýetlenen ýöreýiş esasynda talap edilende, bu ýöreýiş tagtada ýerine ýetirilmän ýazga alynýar we emine ýüzlenilýär. Eýýäm dörän ýagdaýda talaby ýöreýän tarap edýär. Tertibiň jikme-jiklikleri — FIDE-niň 9.2–9.5 maddalary.

Ýaryşyň düzgünnamasy rugsat berse, deňlik ylalaşyk boýunça hem mümkin. Deňlik teklibi garşydaşy kabul etmäge borçlı etmeýär.

FIDE şertiÝüzbe-ýüz partiýa nähili tamamlanýar
Bir ýagdaýyň üçünji gezek peýda bolmagyÝöreýän oýunçynyň dogry talaby boýunça deňlik.
Bir ýagdaýyň bäşinji gezek peýda bolmagyTalapsyz deňlik. Gaýtalanmalar yzygider bolmaly däl.
Her tarapyň pyýada ýöreýişisiz we alyşsyz 50 ýöreýişiDogry talap boýunça deňlik.
Her tarapyň pyýada ýöreýişisiz we alyşsyz 75 ýöreýişiDeňlik awtomatiki; soňky ýöreýişdäki mat ileri tutulýar.

Sagat we netije

5+3 ýazgysy her birine partiýa üçin bäş minut we her ýöreýiş üçin üç sekunt goşmaçany aňladýar. Goşmaça galyndyny artdyrýar; gijikdirme diňe hasabyň başlamagyny yza süýşürýär we başgaça işleýär.

FIDE düzgünlerinde wagt geçirmek adatça ýeňliş diýmekdir. Emma garşydaş hiç hili kanuny ýöreýiş yzygiderliligi bilen mat goýup bilmeýse, deňlik bellenýär. Ýeňişi diňe onda ferziň bardygyna görä kesgitläp bolmaýar.

Matdan öň boýun egip bolýar. Ýaryş partiýasynda netijäni emin belläp goýýar; jedel bolsa, sagady sakla we ony çagyr, figuralary özbaşdak süýşürme.

Tagtanyň başynda we onlaýnda

Ýüzbe-ýüz oýunda «degen — ýöre» hereket edýär: öz figuraňa bilkastlaýyn degseň, kanuny ýöreýiş bar bolsa, şonuň bilen ýöremeli. Figurany düzeltmezden öň garşydaşyňy duýdur. Ýöreýiş we sagady basmak bir el bilen ýerine ýetirilýär; partiýanyň ýazgysy, gijä galmak we çäreler düzgünler we düzgünnama bilen kesgitlenýär.

Onlaýn hyzmat ýöreýişleriň rugsatlylygyny barlaýar we sagat, gaýtalanma, aragatnaşygyň kesilmegi hem-de netijäniň tassyklanmagy boýunça öz tertiplerini ulanýar. Interfeýsde figura basmak tagtanyň başyndaky degmek düzgünine deň däl. Bu gollanma FIDE-niň küşt düzgünlerini düşündirýär we her ýaryş mehanizminiň ähli saýtlarda birmeňzeş amala aşyrylandygyna söz bermeýär.

Bäsleşik partiýasy wagtynda dwigateliň maslahatlary, başga adamyň kömegi we daşarky materiallar rugsat edilmeýär. Okuw mysallary taýýarlyk üçin niýetlenendir.

Çeşmeler we redaksiýa

FIDE/FMJD/IDF resmi düzgünleri boýunça. DUEL terjimesi we düşündirişleri. Mysallar şu salgyt üçin taýýarlanyldy. Çeşmeleriň we redaksiýanyň barlag senesi: 26 oktýabr 2026.

FIDE · Laws of Chess

2023-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan hereket edýän redaksiýa. Esasy düzgünler, 3–9 maddalar; Chess960 — Guidelines II. 2026-njy ýylyň 26-njy oktýabrynda barlanyldy.

Makalanyň başyna ↑
DUEL.

Küşt we şaşka

Ýüklenýär…