Tagta, düzüliş we maksat
Tagtany sag tarapynda açyk reňkli burç bilen goý. Aklaryň ýakyn hatary: top, at, fil, ferz, şa, fil, at, top. Olaryň öňünde sekiz pyýada. Garalaryň düzülişi simmetrik.
Oýunçylar nobatma-nobat ýöreýär. Maksat — mat: garşydaşyň şasy şah astynda, kanuny ýöreýiş bilen goranmak mümkin däl. Şa tagtadan aýrylmaýar. Eger seniň şaň şah astynda galsa, şeýle ýöreýiş gadagan.
Figuralar nädip ýöreýär we alýar
Alyş adaty ýöreýişiň ornunu tutýar: seniň figuraň garşydaşyň meýdançasyny eýeleýär, alnan figura aýrylýar. Almak hökman däl. Atdan başga figuralaryň üstünden böküp geçip bolmaýar. Öz figuraňyň meýdançasyna ýöräp bolmaýar.
| Figura | Ýöreýiş |
|---|---|
| Şa | Meýdança hüjüm edilmedik bolsa, islendik ugurda bir goňşy meýdança. Şalar gapdallaşyp durup bilmeýär. |
| Ferz | Kese, dik ýa-da diagonal boýunça islendik sanly boş meýdança. |
| Top | Kese ýa-da dik. |
| Fil | Diagonal boýunça; bütin partiýa bir reňkli meýdançalarda galýar. |
| At | Bir ugurda iki meýdança we perpendikulýar ugurda bir meýdança. Figuralaryň üstünden böküp geçýär. |
| Pyýada | Öňe bir boş meýdança; başlangyç meýdançadan — ikisi hem boş bolsa, iki meýdança. Diagonal boýunça öňe bir meýdançada alýar. Yza ýöremeýär. |
Rokada
Rokada — şanyň we topyň bilelikdäki ýöreýişi. Gysga rokadada ak şa e1–g1, top h1–f1 gidýär. Uzyn rokadada: e1–c1 we a1–d1. Garalarda şol sekizinji kese hatarda.
- Şa we gatnaşýan top entek ýöremedi. Başlangyç meýdança dolanmak hukugy dikeltmeýär.
- Olaryň arasynda figura ýok.
- Şa şah astynda däl we hüjüm edilýän meýdançadan ýa-da şol meýdança geçmeýär.
Geçip alyş
Eger garşydaşyň pyýadasy ýaňy iki meýdançalyk başlangyç ýöreýiş edip, seniň pyýadaňyň gapdalynda bolsa, ony diňe bir meýdança geçen ýaly alyp bolýar. Bu hukuk diňe iň ýakyn jogap ýöreýişde hereket edýär.
Aklarda alýan pyýada bäşinji kese hatarda, garalarda — dördünjide durýar. Islendik alyş ýaly, ol öz şaňa şah açmaly däl. Başga ýöreýiş edilse, mümkinçilik ýitýär.
Pyýadanyň öwrülmegi
Soňky kese hatarda pyýada derrew öz reňkiň ferzi, topy, fili ýa-da aty bilen çalşyrylýar. Saýlaw öň alnan figuralara bagly däl: ikinji ferzi ýa-da üçünji aty alyp bolýar.
Täze figura derrew hereket edýär. Pyýada pyýada bolup galyp ýa-da şa bolup bilmeýär. Käwagt hut at gerek — mysal üçin, çarşakly şah üçin.
Şah, mat we pat
Şahda howpy aýyrmaly: şa bilen çekilmeli, hüjümleýän figurany almaly ýa-da uruş ugruny ýapmaly. Atyň şahyny ýapyp bolmaýar. Goşa şahda diňe şanyň özi halas bolýar.
| Ýagdaý | Netije |
|---|---|
| Şa hüjüm astynda, kanuny ýöreýiş ýok | Mat — ýöreýän tarapyň ýeňlişi. |
| Şa hüjüm astynda däl, kanuny ýöreýiş ýok | Pat — deňlik. |
| Hiç bir tarap hiç hili kanuny yzygiderlilik bilen mat goýup bilmeýär | Öli ýagdaý — derrew deňlik. |
Gaýtalanma we deňlik hasaplaýjylary
Şol bir düzüliş hemişe şol bir ýagdaýy aňlatmaýar: ýöreýiş nobaty we elýeterli mümkinçilikler, şol sanda rokada we kanuny geçip alyş, gabat gelmeli.
Öňünden, niýetlenen ýöreýiş esasynda talap edilende, bu ýöreýiş tagtada ýerine ýetirilmän ýazga alynýar we emine ýüzlenilýär. Eýýäm dörän ýagdaýda talaby ýöreýän tarap edýär. Tertibiň jikme-jiklikleri — FIDE-niň 9.2–9.5 maddalary.
Ýaryşyň düzgünnamasy rugsat berse, deňlik ylalaşyk boýunça hem mümkin. Deňlik teklibi garşydaşy kabul etmäge borçlı etmeýär.
| FIDE şerti | Ýüzbe-ýüz partiýa nähili tamamlanýar |
|---|---|
| Bir ýagdaýyň üçünji gezek peýda bolmagy | Ýöreýän oýunçynyň dogry talaby boýunça deňlik. |
| Bir ýagdaýyň bäşinji gezek peýda bolmagy | Talapsyz deňlik. Gaýtalanmalar yzygider bolmaly däl. |
| Her tarapyň pyýada ýöreýişisiz we alyşsyz 50 ýöreýişi | Dogry talap boýunça deňlik. |
| Her tarapyň pyýada ýöreýişisiz we alyşsyz 75 ýöreýişi | Deňlik awtomatiki; soňky ýöreýişdäki mat ileri tutulýar. |
Sagat we netije
5+3 ýazgysy her birine partiýa üçin bäş minut we her ýöreýiş üçin üç sekunt goşmaçany aňladýar. Goşmaça galyndyny artdyrýar; gijikdirme diňe hasabyň başlamagyny yza süýşürýär we başgaça işleýär.
FIDE düzgünlerinde wagt geçirmek adatça ýeňliş diýmekdir. Emma garşydaş hiç hili kanuny ýöreýiş yzygiderliligi bilen mat goýup bilmeýse, deňlik bellenýär. Ýeňişi diňe onda ferziň bardygyna görä kesgitläp bolmaýar.
Matdan öň boýun egip bolýar. Ýaryş partiýasynda netijäni emin belläp goýýar; jedel bolsa, sagady sakla we ony çagyr, figuralary özbaşdak süýşürme.
Tagtanyň başynda we onlaýnda
Ýüzbe-ýüz oýunda «degen — ýöre» hereket edýär: öz figuraňa bilkastlaýyn degseň, kanuny ýöreýiş bar bolsa, şonuň bilen ýöremeli. Figurany düzeltmezden öň garşydaşyňy duýdur. Ýöreýiş we sagady basmak bir el bilen ýerine ýetirilýär; partiýanyň ýazgysy, gijä galmak we çäreler düzgünler we düzgünnama bilen kesgitlenýär.
Onlaýn hyzmat ýöreýişleriň rugsatlylygyny barlaýar we sagat, gaýtalanma, aragatnaşygyň kesilmegi hem-de netijäniň tassyklanmagy boýunça öz tertiplerini ulanýar. Interfeýsde figura basmak tagtanyň başyndaky degmek düzgünine deň däl. Bu gollanma FIDE-niň küşt düzgünlerini düşündirýär we her ýaryş mehanizminiň ähli saýtlarda birmeňzeş amala aşyrylandygyna söz bermeýär.
Bäsleşik partiýasy wagtynda dwigateliň maslahatlary, başga adamyň kömegi we daşarky materiallar rugsat edilmeýär. Okuw mysallary taýýarlyk üçin niýetlenendir.
Çeşmeler we redaksiýa
FIDE/FMJD/IDF resmi düzgünleri boýunça. DUEL terjimesi we düşündirişleri. Mysallar şu salgyt üçin taýýarlanyldy. Çeşmeleriň we redaksiýanyň barlag senesi: 26 oktýabr 2026.
2023-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan hereket edýän redaksiýa. Esasy düzgünler, 3–9 maddalar; Chess960 — Guidelines II. 2026-njy ýylyň 26-njy oktýabrynda barlanyldy.