DUEL Wiki
Eerste stappen

Schaken leren: opstelling, stukken en je eerste partij

Begin met de stelling en legale zetten. Lees daarna de voorbeelden en probeer de les voor je eerste rustige partij.

In dit artikel
  1. Bord, opstelling en doel
  2. Zetten en slaan
  3. Rokade: wanneer het mag en waarom je de koning verplaatst
  4. Pionpromotie: wanneer een paard nuttiger is dan een dame
  5. En passant: waarom een pion van het aangrenzende veld verdwijnt
  6. Schaakmat en pat: geen zetten betekent niet altijd winst
  7. Eerste schaakzetten: het centrum en de ontwikkeling van stukken
  8. Voorkom dat stukken hangen: controleer dreigingen vóór je zet
01

Bord, opstelling en doel

Twee spelers beginnen met elk 16 stukken op een bord van 8×8, met een licht hoekveld rechts. Wits achterste rij a1–h1 is toren, paard, loper, dame, koning, loper, paard, toren; pionnen staan op rij 2. Zwart spiegelt dit op rijen 8 en 7. Dames beginnen op hun eigen kleur, d1 en d8. Wit begint; spelers doen afwisselend één legale zet en mogen niet passen. Schaakmat wint; de koning wordt nooit geslagen.

BEKIJK HET OP HET BORDe2e4
Beginstelling
Zet 1 van 8
e2–e4: de pion bezet het centrum, bestrijkt d5 en f5 en opent de diagonaal van de loper op f1.
Bordvoorbeelden
02

Zetten en slaan

De toren gaat over rijen of lijnen; de loper diagonaal; de dame beide, elke vrije afstand. Ze mogen niet springen. Het paard springt in een L: twee velden en één opzij. De koning gaat één veld in elke richting, nooit naar een aangevallen veld. Koningen mogen niet naast elkaar staan. Een pion gaat één leeg veld vooruit, of twee vanaf zijn beginveld als beide vrij zijn; hij slaat één veld schuin vooruit en gaat nooit achteruit. Andere stukken slaan door op een vijandelijk stuk te landen. Je mag niet op een eigen stuk landen. Slaan is vrijwillig; je eigen koning schaak laten staan is illegaal.

BEKIJK HET OP HET BORDpaard

e4 → c5 · d6 · f6 · g5 · g3 · f2 · d2 · c3

03

Rokade: wanneer het mag en waarom je de koning verplaatst

Bij de korte rokade van wit gaat de koning van e1 naar g1 en de toren van h1 naar f1. Bij de lange rokade gaat de koning naar c1 en de toren op a1 naar d1. Zwart doet hetzelfde op de achtste rij. Selecteer in DUEL de koning en zijn doelveld; de toren gaat mee. Doe geen afzonderlijke tweede zet met de toren.

De koning en de betrokken toren moeten op hun oorspronkelijke velden staan en mogen nooit eerder hebben gezet. Terugkeren herstelt het recht niet. Er mogen geen stukken tussen hen staan. De koning mag niet vanuit schaak vertrekken, over een aangevallen veld gaan of onder aanval eindigen. Bij de lange rokade moet b1 leeg zijn, maar een aanval op alleen b1 verbiedt de rokade niet: de koning gaat niet over b1.

BEKIJK HET OP HET BORDRokade: wanneer het mag en waarom je de koning verplaatst
04

Pionpromotie: wanneer een paard nuttiger is dan een dame

Een pion die de laatste rij bereikt, wordt een nieuw stuk. Een dame is de gebruikelijke keuze, maar automatisch kiezen kan een tactische kans verbergen. Een paard valt anders aan: soms dwingt zijn schaak een antwoord af terwijl een tweede doel aangevallen blijft. Een kleine stelling maakt dit zonder lange berekening duidelijk.

Je mag een dame, toren, loper of paard van je eigen kleur kiezen, ongeacht welke stukken al geslagen zijn; een tweede dame is toegestaan. Je mag geen pion behouden of een koning kiezen. Promotie hoort bij dezelfde zet en het nieuwe stuk werkt onmiddellijk. Het achtervoegsel n in c7c8n betekent paard, geen extra zet na het vooruitzetten.

Wit heeft een koning op g2 en een pion op c7. Zwart heeft een koning op e7, een dame op b6 en een pion op h7. Na c7–c8 met promotie tot paard valt het e7 en b6 aan. Eerst is dit schaak. Een paardaanval kan niet worden onderbroken; hier moet zwart met de koning zetten. De demonstratie kiest e7–d7 en daarna slaat c8–b6 de dame met opnieuw schaak.

De reeks toont het tactische doel van de keuze voor een paard, niet dat het in een eindspel altijd beter is dan een dame. Beoordeel alle vier promoties: is er schaak, wat kan de tegenstander slaan en kan er pat ontstaan? Hier beëindigt het slaan van de dame de partij niet; de zwarte koning en pion blijven over. Materiaalwinst vraagt om zorgvuldig spel, niet om een voortijdige overwinningsverklaring.

BEKIJK HET OP HET BORDPionpromotie: wanneer een paard nuttiger is dan een dame
05

En passant: waarom een pion van het aangrenzende veld verdwijnt

Een gewone pionenslag eindigt op het bezette veld van het doel. Hier is het doel zojuist twee velden vanaf zijn beginrij gegaan en naast jouw pion gestopt. Je slaat hem alsof hij maar één veld had gezet. Voor wit gaat dit doorgaans van de vijfde naar de zesde rij; voor zwart van de vierde naar de derde. Een buurpion die met één stap aankomt, mag niet op deze manier worden geslagen.

De mogelijkheid bestaat alleen bij het onmiddellijke antwoord op de dubbele stap. Je mag afzien van de slag, omdat slaan bij schaken meestal niet verplicht is. Maar na een andere eigen zet kun je niet naar deze slag terugkeren. Een andere valkuil is een lijn naar je eigen koning openen. Met de witte koning op e1, een pion op e5 en de zwarte toren op e8 stelt het verlaten van de e-lijn de koning bloot. De bijzondere pionregel staat niet toe dat je je koning schaak laat staan.

BEKIJK HET OP HET BORDEn passant: waarom een pion van het aangrenzende veld verdwijnt
06

Schaakmat en pat: geen zetten betekent niet altijd winst

Schaak betekent dat een vijandelijk stuk de koning aanvalt. Je moet de aanval opheffen door weg te zetten, de aanvaller te slaan of waar mogelijk de lijn te onderbreken. Bij schaakmat helpt geen geldig antwoord. De koning wordt nooit weggenomen: de partij eindigt eerder. Verklaar niet zomaar mat omdat de koning weinig ruimte heeft; een ander stuk kan nog verdedigen.

De zwarte koning staat op h8, met pionnen op g7 en h7. Wit speelt d2–d8 en valt de koning over de achtste rij aan. De toren bestrijkt ook g8, terwijl de eigen zwarte pionnen g7 en h7 bezetten. Geen van beide pionnen kan de torenlijn naar de koning onderbreken en geen stuk kan de toren slaan. Dit is schaakmat, niet alleen een sterk schaak.

Neem de zwarte koning op h8, de witte dame op f7 en de koning op g6, met zwart aan zet. De koning op h8 is niet aangevallen. Maar de dame bestrijkt g8 en h7 en de witte stukken bestrijken g7. Er zijn geen andere zwarte stukken, dus geen geldige zetten: pat en remise. Met een extra dame is het een veelgemaakte fout om het laatste koningsveld zonder schaak weg te nemen en te vergeten geldige antwoorden te controleren.

Benoem vóór de beslissende zet het schaak en de mogelijke antwoorden: ontsnappen, slaan of onderbreken. Als er geen schaak komt, zoek dan minstens één geldige zet van de tegenstander voordat je de ruimte verder beperkt. Speel het mat na en probeer ‘Mat op de achterste rij’. Leg in een partij tegen een bot de uiteindelijke uitslag in woorden uit. Het einde begrijpen is nuttiger dan wachten op een overwinningsbericht.

BEKIJK HET OP HET BORDSchaakmat en pat: geen zetten betekent niet altijd winst
07

Eerste schaakzetten: het centrum en de ontwikkeling van stukken

Met het centrum bedoelen we vooral d4, e4, d5 en e5. Na e2–e4 bezet de witte pion één van die velden, valt hij d5 en f5 aan en opent hij de diagonaal van de loper op f1. Eén zet dient meerdere doelen. Zwart antwoordt met e7–e5 met een vergelijkbaar idee en zoekt ruimte voor de stukken. Een pion verdedigt zijn eigen veld niet en heeft dus steun nodig.

In dit voorbeeld brengt g1–f3 het paard van zijn beginveld en valt de zet de pion op e5 aan. Het antwoord b8–c6 ontwikkelt het zwarte paard en verdedigt die pion. Daarna richt f1–c4 de loper op f7, maar dat levert op zichzelf geen winnende aanval op. Na g8–f6 steunt d2–d3 de witte pion op e4 en opent de zet de route van de tweede loper.

Een veelgemaakte fout is met één stuk achter pionnen aan gaan terwijl de andere thuis blijven. Een andere is de dame te vroeg naar buiten brengen: de tegenstander kan haar aanvallen terwijl hij stukken ontwikkelt. Vermijd herhaalde zetten met randpionnen zonder concrete reden. Als een stuk wordt aangevallen of je koning schaak staat, pak dan eerst die dreiging aan: een algemeen plan vervangt geen berekening.

Speel het voorbeeld na en leg het voordeel van elke zet uit voordat je hem uitvoert. Probeer daarna de les ‘Eerste zet’ en een partij tegen een bot. Tel hoeveel paarden en lopers je in de opening hebt ontwikkeld. Zoek achteraf één zet die niets ontwikkelde en vraag je af of die een noodzakelijk doel had.

08

Voorkom dat stukken hangen: controleer dreigingen vóór je zet

Wat is er na de zet van de tegenstander veranderd: een aanval op je koning, een geopende loperlijn, een verdediger die vertrekt? Zoek als je schaak staat eerst een geldige uitweg. Bekijk daarna de slagen voor beide kleuren. Richt je niet alleen op het stuk dat je wilt ontwikkelen. De dreiging van de tegenstander zien voordat je mooie eigen plan al je aandacht opeist, kan materiaal redden.

Regels en bronnen

Gebruik deze links om de regels na te kijken en je verder in het onderwerp te verdiepen.

Hoe het leermateriaal van DUEL wordt gemaakt · Een correctie doorgeven

Volgend idee

DUEL.

Schaken en dammen

Laden…