Тыткаларӑш патне
Пур правилӑ

Шахмат правилӗсем

Figura ходӗсенчен puçla, kayran viçĕ yatarlă hoda tata partie vĕçlemelli melsene păhsa tux. Kashni tĕslĕxre shurrisem ayalta.

  • 8 × 8 урта
  • Кашни енре 16 фигура
  • Шуррисем пӗрремӗш хускалаҫҫӗ
Редакци · чӑваш чӗлхи
Ҫак статьяра

Хӑма, вырнаҫу тата тӗллев

Хӑмана ҫутӑ кӗтесӗ сылтӑмра пултӑр тесе ларт. Шуррисене ҫывӑх рет: ладья, лаша, слон, ферзь, король, слон, лаша, ладья. Вӗсен умӗнче сакӑр пешка. Хурасен вырнаҫӑвӗ симметриллӗ.

Вылякансем черетпе ҫӳреҫҫӗ. Тӗллев — мат: хирӗҫлекен королӗ тапӑнӑва лекет, ирӗклӗ ходпа хӳтӗленме май ҫук. Короле хӑма ҫинчен илмеҫҫӗ. Сан королу тапӑнӑва лексе юлсан, ҫавӑн пек ход чарнӑ.

Кашни фигура хӑй вырӑнӗнчеШуррисем пуҫлаҫҫӗ. Ферзьсем d1 тата d8 ҫинче — кашни хӑйӗн тӗсӗнчи урта. Шуррисен сылтӑм енче çută h1.

Фигурӑсем епле хускалаҫҫӗ тата илеҫҫӗ

Il ni ahăl hoda ulăshtarat: san figura hircĕ vylakan urine yıshănat, ilnine vara ileççĕ. Ilmelle mar. Lasharan ytți figura vitĕr sikse kaçma yuramaççĕ. Xăvăn figura urine хускалма yuramaççĕ.

ФигураХод
КорольКирек хӑш енпе пӗр юнашар ура, енчен ура тапӑнман пулсан. Корольсем юнашар тӑма пултараймаҫҫӗ.
ФерзьГоризонталь, вертикаль е диагональ тӑрӑх кирек миҫе ирӗк ура.
ЛадьяГоризонталь е вертикаль тӑрӑх.
СлонДиагональ тӑрӑх; пӗтӗм партире пӗр тӗслӗ урта юлать.
ЛашаПӗр енпе икӗ ура тата перпендикулярлӑ енпе пӗрре. Фигурасем витӗр сиксе каҫать.
ПешкаMalalla pĕr irĕk ura; puçlamăsh urtan — ikkĕshne, ençhen ikkĕshĕ te irĕk pulsan. Diagonalpe malalla pĕr ura ilet. Kayalla хускалмасть.
Лаша сиксе каҫатьd4-рен лаша сакӑр ура лекет, енчен унта хӑй фигуррисем ҫук та ход короле шах айӗнче хӑвармасть пулсан. Икӗ ене стрелкӑсемпе кӑтартнӑ.

Рокировка

Rokirovka — korolpe ладьян pĕrlehi hodĕ. Kĕske rokirovkăra shură korol e1–g1 pyrat, ladya h1–f1. Vărămmipe: e1–c1 tata a1–d1. Xurrisençe çavah саккӑрмӗш gorizontalte.

  • Король тата хутшӑнакан ладья хальччен хускалман. Пуҫламӑш ура таврӑнни правана ҫӗнетмест.
  • Вӗсем хушшинче фигура ҫук.
  • Король шах айӗнче мар тата тапӑннӑ ура витӗр е ун ҫине иртмест.
Шуррисен кӗске рокировкаПӗр ход короле e1 → g1 тата ладьӑна h1 → f1 куҫарать. Ку позицире ҫул ирӗк, король тата тапӑну айӗпе иртмест.

Иртсе илни

Енчен хирӗҫ вылякан пешки халь ҫеҫ икӗ ура малалла пуҫламӑш ход тунӑ та сан пешку ҫумне тухнӑ пулсан, ӑна пӗр ура ҫеҫ иртнӗ пек илме пулать. Ҫак право ҫывӑх ответ ходӗнче ҫеҫ тӑрать.

Шуррисен илекен пешка пиллӗкмӗш горизонтальте, хуррисен — тӑваттӑмӗшӗнче. Кӑшӑл илни пекех, вӑл хӑвӑн корольне шах уҫмалла мар. Урӑх ход тусан, май ҫухалать.

d7–d5 хыҫҫӑн тӳрехХурасем халь ҫеҫ пешкӑна икӗ ура малалла ячӗҫ. Шуррисем иртсе e5:d6 илме тивӗҫлӗ: d5 пешкине илеҫҫӗ, шурри d6 çine тухать.
Иртсе илнин хыҫҫӑнАсӑрха: d5 ӗнтӗ пушӑ. Пешка юнашар тӑнӑ пешка уринче мар, вӑл витӗр иртнӗ урта илет.

Пешкӑна улӑштарасси

Yulashki gorizontalte peshkăna тӳрех xăy tĕsĕnçi ферзьпе, ladăpa, slonpa e lashapa ulăshtaraççĕ. Suylav malarah ilnĕ figurăsençen kilmest: ikkĕmĕsh ferz e viççĕmĕsh lasha ilme pulat.

Ҫӗнӗ figura тӳрех ĕçlet. Peshka peshka pulsa yulma e korol pulma pultaraymast. Xăsh çuhne yatarlasa lasha kirlĕ — sămakhra, вилкӑллӑ shah pama.

Юлашки горизонтальa7–a8 хыҫҫӑн шуррисем ферзе, ладьӑна, слона е лашана суйлаҫҫӗ. Диаграммӑра çĕnĕ фигура суйличченхи хода кӑтартнӑ.

Шах, мат тата пат

Шах чухне хӑрушлӑха сирмелле: корольпе пӑрӑн, тапӑнакан фигурӑна ил е тапӑну йӗрне хупла. Лаша шахе хуплама ҫук. Икӗлле шах чухне король хӑй ҫеҫ ҫӑлать.

ВырнаҫуРезультат
Короле тапӑннӑ, законлӑ ход ҫукMat — хускалма tivĕçlĕ en valli çuxatu.
Короле тапӑнман, законлӑ ход ҫукПат — ничья.
Пӗр ен те нимӗнле законлӑ йӗркепе те мат лартма пултараймастьVilĕ pozitsi — тӳрех nichya.
Мат: хурасем шах айӗнчеХуррисен хочӗ. Ферзь g7 h8 çine тапӑнать, шурӑ король ферзе хӳтӗлет. Законлӑ çălănu ҫук — шуррисем ҫӗнтернӗ.
Пат: шах ҫукХуррисен хочӗ. Король h8 тапӑнура мар, анчах унӑн пур ури те хӑрушсӑр мар. Ку — ничья.

Повтор тата ничья шутлавӗсем

Пӗр пек вырнаҫу яланах пӗр пек позици пулмасть: ход йӗрки тата пур майсем, ҫав шутра рокировка тата законлӑ иртсе илни, пӗр килмелле.

Malarah, palărtnă hod tărăh, yıtnă çuhne çak hoda çysa xuraççĕ te arbitr patne kayaççĕ, ăna xăma çinçe tumasăr. Ĕntĕ pulnă pozitsire yıtăva хускалма tivĕçlĕ en tăvat. Protsedura tĕplĕlĕhĕ — FIDE 9.2–9.5 statyasem.

Nichya килӗшӳпе te pulma pultarat, ençhen turnir reglamentĕ ăna irĕk parat pulsan. Nichya sĕnĕvĕ hircĕ vylakana ăna yıshănma xushmast.

FIDE условиПӗр вырӑнта вылякан парти епле вӗҫленет
Пӗр позици виҫҫӗмӗш хут курӑнниХускалма тивӗҫлӗ вылякан тӗрӗс ыйтӑвӗпе ничья.
Пӗр позици пиллӗкмӗш хут курӑнниЫйтӑвсӑр ничья. Повторсем ретпех пыма тивӗҫлӗ мар.
Кашни енӗн 50 ходӗ пешка ходӗсӗр тата илнисӗрТӗрӗс ыйтӑвпа ничья.
Кашни енӗн 75 ходӗ пешка ходӗсӗр тата илнисӗрНичья хӑй тӗллӗн; юлашки ходри мат малта тӑрать.

Сехет тата результат

5+3 ҫырӑвӗ кашнине парти ҫине пилӗк минут тата кашни ходшӑн виҫӗ секунд хушӑм тенине пӗлтерет. Хушӑм юлнӑ вӑхӑта ӳстерет; чаркану шутлама пуҫланине ҫеҫ тӑсса хурать те урӑхла ӗҫлет.

FIDE pravilĕsençe văxăt irtni яланхилле çĕnterÿ çuxatinine pĕlteret. Ançah hircĕleken nimĕnle irĕklĕ hod çeretĕpe te mat lartma pultaraymasan, nichya çirĕpleteççĕ. Çĕnterÿve unăn ferz purripe çeç palărtma yuramaççĕ.

Матчен парӑнма пулать. Турнир партинче результата арбитр ҫирӗплетет; тавлашу пулсан сехете чар та ӑна чӗн, фигурӑсене хӑвӑнтан куҫарма.

Хӑма умӗнче тата онлайнра

Хӑма умӗнчи вылявра «тивнӗ — ҫӳре» ӗҫлет: хӑвӑн фигурӑна ятарласа тивсен, ирӗклӗ ход пулсан, унпа ҫӳремелле. Фигурӑна тӳрлетмелли умӗн хирӗҫлекене систер. Хода тата сехете пуссассине пӗр алӑпа тӑваҫҫӗ; партие ҫырасси, кая юлни тата санкцисем правилӑсемпе регламентпа килеҫҫӗ.

Onlayn-servis hodsen irĕklĕhne tĕrĕslet te seket, povtor, çyhănu tatalni tata rezultata çirĕpletesse protsedurisene xăyĕnne usă kurat. Interfeysra figurăna pussassi xăma umĕnçi tivÿ pravilipe pĕr mar. Ku spravochnik FIDE shahmat правилисене ӑнлантарать tata kashni turnir mehanizmi pur saytseççe pĕr pek pulsa tănine sămah pamast.

Ӑмӑртуллӑ парти вӑхӑтӗнче движок сӗнӗвӗсем, урӑх ҫын пулӑшӑвӗ тата тулаш материалсем ирӗклӗ мар. Вӗренӳ тӗслӗхӗсем хатӗрленмеллишӗн.

Ҫӑлкуҫсем тата редакци

FIDE/FMJD/IDF официаллӑ правилӗсем тӑрӑх. Куҫарупа ӑнлантарусем — DUEL. Тӗслӗхсене ҫак справка валли хатӗрленӗ. Ҫӑлкуҫсене тата редакцие тӗрӗсленӗ кун: 2026, юпа, 26.

FIDE · Laws of Chess

2023 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗнчен ӗҫлекен редакци. Тӗп правилӑсем, 3–9 статьясем; Chess960 — Guidelines II. 2026 ҫулхи юпа уйӑхӗн 26-мӗшӗнче свернӑ.

Статья пуҫне ↑
DUEL.

Шахмат & шашки

Тиетпӗр…