Хӑма, вырнаҫу тата тӗллев
Хӑмана ҫутӑ кӗтесӗ сылтӑмра пултӑр тесе ларт. Шуррисене ҫывӑх рет: ладья, лаша, слон, ферзь, король, слон, лаша, ладья. Вӗсен умӗнче сакӑр пешка. Хурасен вырнаҫӑвӗ симметриллӗ.
Вылякансем черетпе ҫӳреҫҫӗ. Тӗллев — мат: хирӗҫлекен королӗ тапӑнӑва лекет, ирӗклӗ ходпа хӳтӗленме май ҫук. Короле хӑма ҫинчен илмеҫҫӗ. Сан королу тапӑнӑва лексе юлсан, ҫавӑн пек ход чарнӑ.
Фигурӑсем епле хускалаҫҫӗ тата илеҫҫӗ
Il ni ahăl hoda ulăshtarat: san figura hircĕ vylakan urine yıshănat, ilnine vara ileççĕ. Ilmelle mar. Lasharan ytți figura vitĕr sikse kaçma yuramaççĕ. Xăvăn figura urine хускалма yuramaççĕ.
| Фигура | Ход |
|---|---|
| Король | Кирек хӑш енпе пӗр юнашар ура, енчен ура тапӑнман пулсан. Корольсем юнашар тӑма пултараймаҫҫӗ. |
| Ферзь | Горизонталь, вертикаль е диагональ тӑрӑх кирек миҫе ирӗк ура. |
| Ладья | Горизонталь е вертикаль тӑрӑх. |
| Слон | Диагональ тӑрӑх; пӗтӗм партире пӗр тӗслӗ урта юлать. |
| Лаша | Пӗр енпе икӗ ура тата перпендикулярлӑ енпе пӗрре. Фигурасем витӗр сиксе каҫать. |
| Пешка | Malalla pĕr irĕk ura; puçlamăsh urtan — ikkĕshne, ençhen ikkĕshĕ te irĕk pulsan. Diagonalpe malalla pĕr ura ilet. Kayalla хускалмасть. |
Рокировка
Rokirovka — korolpe ладьян pĕrlehi hodĕ. Kĕske rokirovkăra shură korol e1–g1 pyrat, ladya h1–f1. Vărămmipe: e1–c1 tata a1–d1. Xurrisençe çavah саккӑрмӗш gorizontalte.
- Король тата хутшӑнакан ладья хальччен хускалман. Пуҫламӑш ура таврӑнни правана ҫӗнетмест.
- Вӗсем хушшинче фигура ҫук.
- Король шах айӗнче мар тата тапӑннӑ ура витӗр е ун ҫине иртмест.
Иртсе илни
Енчен хирӗҫ вылякан пешки халь ҫеҫ икӗ ура малалла пуҫламӑш ход тунӑ та сан пешку ҫумне тухнӑ пулсан, ӑна пӗр ура ҫеҫ иртнӗ пек илме пулать. Ҫак право ҫывӑх ответ ходӗнче ҫеҫ тӑрать.
Шуррисен илекен пешка пиллӗкмӗш горизонтальте, хуррисен — тӑваттӑмӗшӗнче. Кӑшӑл илни пекех, вӑл хӑвӑн корольне шах уҫмалла мар. Урӑх ход тусан, май ҫухалать.
Пешкӑна улӑштарасси
Yulashki gorizontalte peshkăna тӳрех xăy tĕsĕnçi ферзьпе, ladăpa, slonpa e lashapa ulăshtaraççĕ. Suylav malarah ilnĕ figurăsençen kilmest: ikkĕmĕsh ferz e viççĕmĕsh lasha ilme pulat.
Ҫӗнӗ figura тӳрех ĕçlet. Peshka peshka pulsa yulma e korol pulma pultaraymast. Xăsh çuhne yatarlasa lasha kirlĕ — sămakhra, вилкӑллӑ shah pama.
Шах, мат тата пат
Шах чухне хӑрушлӑха сирмелле: корольпе пӑрӑн, тапӑнакан фигурӑна ил е тапӑну йӗрне хупла. Лаша шахе хуплама ҫук. Икӗлле шах чухне король хӑй ҫеҫ ҫӑлать.
| Вырнаҫу | Результат |
|---|---|
| Короле тапӑннӑ, законлӑ ход ҫук | Mat — хускалма tivĕçlĕ en valli çuxatu. |
| Короле тапӑнман, законлӑ ход ҫук | Пат — ничья. |
| Пӗр ен те нимӗнле законлӑ йӗркепе те мат лартма пултараймасть | Vilĕ pozitsi — тӳрех nichya. |
Повтор тата ничья шутлавӗсем
Пӗр пек вырнаҫу яланах пӗр пек позици пулмасть: ход йӗрки тата пур майсем, ҫав шутра рокировка тата законлӑ иртсе илни, пӗр килмелле.
Malarah, palărtnă hod tărăh, yıtnă çuhne çak hoda çysa xuraççĕ te arbitr patne kayaççĕ, ăna xăma çinçe tumasăr. Ĕntĕ pulnă pozitsire yıtăva хускалма tivĕçlĕ en tăvat. Protsedura tĕplĕlĕhĕ — FIDE 9.2–9.5 statyasem.
Nichya килӗшӳпе te pulma pultarat, ençhen turnir reglamentĕ ăna irĕk parat pulsan. Nichya sĕnĕvĕ hircĕ vylakana ăna yıshănma xushmast.
| FIDE услови | Пӗр вырӑнта вылякан парти епле вӗҫленет |
|---|---|
| Пӗр позици виҫҫӗмӗш хут курӑнни | Хускалма тивӗҫлӗ вылякан тӗрӗс ыйтӑвӗпе ничья. |
| Пӗр позици пиллӗкмӗш хут курӑнни | Ыйтӑвсӑр ничья. Повторсем ретпех пыма тивӗҫлӗ мар. |
| Кашни енӗн 50 ходӗ пешка ходӗсӗр тата илнисӗр | Тӗрӗс ыйтӑвпа ничья. |
| Кашни енӗн 75 ходӗ пешка ходӗсӗр тата илнисӗр | Ничья хӑй тӗллӗн; юлашки ходри мат малта тӑрать. |
Сехет тата результат
5+3 ҫырӑвӗ кашнине парти ҫине пилӗк минут тата кашни ходшӑн виҫӗ секунд хушӑм тенине пӗлтерет. Хушӑм юлнӑ вӑхӑта ӳстерет; чаркану шутлама пуҫланине ҫеҫ тӑсса хурать те урӑхла ӗҫлет.
FIDE pravilĕsençe văxăt irtni яланхилле çĕnterÿ çuxatinine pĕlteret. Ançah hircĕleken nimĕnle irĕklĕ hod çeretĕpe te mat lartma pultaraymasan, nichya çirĕpleteççĕ. Çĕnterÿve unăn ferz purripe çeç palărtma yuramaççĕ.
Матчен парӑнма пулать. Турнир партинче результата арбитр ҫирӗплетет; тавлашу пулсан сехете чар та ӑна чӗн, фигурӑсене хӑвӑнтан куҫарма.
Хӑма умӗнче тата онлайнра
Хӑма умӗнчи вылявра «тивнӗ — ҫӳре» ӗҫлет: хӑвӑн фигурӑна ятарласа тивсен, ирӗклӗ ход пулсан, унпа ҫӳремелле. Фигурӑна тӳрлетмелли умӗн хирӗҫлекене систер. Хода тата сехете пуссассине пӗр алӑпа тӑваҫҫӗ; партие ҫырасси, кая юлни тата санкцисем правилӑсемпе регламентпа килеҫҫӗ.
Onlayn-servis hodsen irĕklĕhne tĕrĕslet te seket, povtor, çyhănu tatalni tata rezultata çirĕpletesse protsedurisene xăyĕnne usă kurat. Interfeysra figurăna pussassi xăma umĕnçi tivÿ pravilipe pĕr mar. Ku spravochnik FIDE shahmat правилисене ӑнлантарать tata kashni turnir mehanizmi pur saytseççe pĕr pek pulsa tănine sămah pamast.
Ӑмӑртуллӑ парти вӑхӑтӗнче движок сӗнӗвӗсем, урӑх ҫын пулӑшӑвӗ тата тулаш материалсем ирӗклӗ мар. Вӗренӳ тӗслӗхӗсем хатӗрленмеллишӗн.
Ҫӑлкуҫсем тата редакци
FIDE/FMJD/IDF официаллӑ правилӗсем тӑрӑх. Куҫарупа ӑнлантарусем — DUEL. Тӗслӗхсене ҫак справка валли хатӗрленӗ. Ҫӑлкуҫсене тата редакцие тӗрӗсленӗ кун: 2026, юпа, 26.
2023 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗнчен ӗҫлекен редакци. Тӗп правилӑсем, 3–9 статьясем; Chess960 — Guidelines II. 2026 ҫулхи юпа уйӑхӗн 26-мӗшӗнче свернӑ.