تەختە، ڕیزبەندی و ئامانج
تەختەکە دابنێ بە گۆشەی ڕووناک لە لای ڕاست. ڕیزی نزیکی سپی: قەڵا، ئەسپ، فیل، وەزیر، شا، فیل، ئەسپ، قەڵا. لە پێشیاندا هەشت سەرباز. لای ڕەش ڕیزبەندییەکی هاوتا هەیە.
یاریزانان بە نۆرە دەجوڵێن. ئامانج ماتە: شای ڕکابەر لە ژێر لێداندایە و بە جووڵەیەکی یاسایی ناتوانرێت بپارێزرێت. شا هەر لەسەر تەختە دەمێنێتەوە. ئەگەر شاکەت لە ژێر لێداندا بمێنێتەوە، ئەو جووڵەیە قەدەغەیە.
چۆن پارچەکان دەجوڵێن و دەگرن
گرتن جێگەی جووڵەی ئاسایی دەگرێتەوە: پارچەکەت خانەی ڕکابەر دەگرێت و ئەوەی گیراوە لادەبرێت. گرتن ناچاری نییە. جگە لە ئەسپ، هیچ پارچەیەک ناتوانێت بەسەر پارچەکانی تردا باز بدات. ناتوانیت بچیتە سەر خانەی پارچەی خۆت.
| پارچە | جووڵە |
|---|---|
| شا | بۆ یەک خانەی تەنیشت لە هەر ئاراستەیەک، ئەگەر خانەکە هێرشی لەسەر نەبێت. دوو شا ناتوانن لە تەنیشت یەک بوەستن. |
| وەزیر | بە ئاسۆیی، ستوونی یان لار بۆ هەر ژمارەیەک خانەی بەتاڵ. |
| قەڵا | بە ئاسۆیی یان ستوونی. |
| فیل | بە لار؛ هەموو یارییەکە لە خانەی یەک ڕەنگ دەمێنێتەوە. |
| ئەسپ | دوو خانە لە یەک ئاراستە و یەک خانە لە ئاراستەیەکی ستوون لەسەری. بەسەر پارچەکاندا باز دەدات. |
| سەرباز | بۆ پێشەوە یەک خانەی بەتاڵ؛ لە خانەی سەرەتایی — دوو خانە، ئەگەر هەردووکیان بەتاڵ بن. لە یەک خانەی پێشەوە بە لار دەگرێت. بۆ دواوە ناڕوات. |
قەڵاگۆڕین
قەڵاگۆڕین جووڵەی هاوبەشی شا و قەڵایە. لە قەڵاگۆڕینی کورتدا شای سپی دەڕوات e1–g1، قەڵا h1–f1. لە درێژدا: e1–c1 و a1–d1. لای ڕەش هەمان شتە لە ڕیزی ئاسۆیی هەشتەم.
- شا و قەڵای بەشدار هێشتا نەجوڵاون. گەڕانەوە بۆ خانەی سەرەتایی مافەکە ناگەڕێنێتەوە.
- لە نێوانیاندا پارچە نییە.
- شا لە ژێر کیشدا نییە و بە خانەی هێرشکراودا تێناپەڕێت یان لەسەری ناوەستێت.
گرتن لە تێپەڕیندا
ئەگەر سەربازی ڕکابەر تازە جووڵەی سەرەتایی دوو خانەی کردبێت و لە تەنیشت سەربازەکەت وەستابێت، دەتوانرێت بگیرێت وەک ئەوەی تەنها یەک خانەی بڕیبێت. ئەم مافە تەنها لە نزیکترین جووڵەی وەڵامدا کار دەکات.
لای سپی سەربازی گرەر لە ڕیزی ئاسۆیی پێنجەمدایە، لای ڕەش لە چوارەم. وەک هەر گرتنێک، نابێت کیش بۆ شای خۆت بکاتەوە. ئەگەر جووڵەیەکی تر بکرێت، ئەم توانایە نامێنێت.
گۆڕینی سەرباز
لە دوا ڕیزی ئاسۆیی سەرباز دەستبەجێ بە وەزیر، قەڵا، فیل یان ئەسپی هەمان ڕەنگ دەگۆڕدرێت. هەڵبژاردن بەند نییە بە پارچە پێشتر گیراوەکان: دەتوانیت وەزیری دووەم یان ئەسپی سێیەم بەدەست بهێنیت.
پارچەی نوێ دەستبەجێ کار دەکات. سەرباز ناتوانێت سەرباز بمێنێتەوە یان ببێتە شا. هەندێک جار تەنها ئەسپ پێویستە — بۆ نموونە بۆ کیش لەگەڵ چنگاڵ.
کیش، مات و پات
لە کاتی کیشدا دەبێت هەڕەشەکە لابدەیت: شا بجوڵێنیت، پارچەی هێرشکەر بگریت یان هێڵی لێدان دابخەیت. کیشی ئەسپ ناتوانرێت دابخرێت. لە کیشی دووانەدا تەنها خودی شا دەتوانێت ڕزگار بێت.
| پێگە | ئەنجام |
|---|---|
| شا هێرشی لەسەرە، جووڵەی یاسایی نییە | مات — دۆڕانی ئەو لایەیە کە دەبێت بجوڵێت. |
| شا هێرشی لەسەر نییە، جووڵەی یاسایی نییە | پات — یەکسانییە. |
| هیچ لایەک ناتوانێت بە هیچ زنجیرەیەکی یاسایی مات دابنێت | پێگەی مردوو — یەکسەر یەکسانییە. |
دووبارەبوونەوە و ژمێرەرەکانی یەکسانی
هەمان ڕیزبەندی هەمیشە بە مانای هەمان پێگە نییە: دەبێت نۆرەی جووڵە و تواناکانی بەردەست بگونجێن، لەوانە قەڵاگۆڕین و گرتنی یاسایی لە تێپەڕیندا.
لە داواکاریی پێشوەختەدا، لەسەر بنەمای جووڵەی نەخشێنراو، ئەو جووڵەیە تۆمار دەکرێت و ڕوو دەکرێتە ناوبژیوان، بەبێ ئەنجامدانی لەسەر تەختە. لە پێگەیەکی دروستبوودا داواکارییەکە ئەو لایە دەیکات کە دەبێت بجوڵێت. وردەکاریی ڕێکار — ماددەکانی 9.2–9.5ی FIDE.
یەکسانی بە ڕێککەوتنیش دەکرێت، ئەگەر ڕێسای پاڵەوانێتی ڕێگەی پێ بدات. پێشنیاری یەکسانی ڕکابەر ناچار ناکات قبووڵی بکات.
| مەرجی FIDE | چۆن یاریی ڕووبەڕوو کۆتایی دێت |
|---|---|
| دەرکەوتنی سێیەمی یەک پێگە | یەکسانی بە داواکاریی دروستی ئەو یاریزانەی کە دەبێت بجوڵێت. |
| دەرکەوتنی پێنجەمی یەک پێگە | یەکسانی بەبێ داواکاری. دووبارەبوونەوەکان ناچار نین بەدوای یەکدا بن. |
| 50 جووڵەی هەر لایەک بەبێ جووڵەی سەرباز و بەبێ گرتن | یەکسانی بە داواکاریی دروست. |
| 75 جووڵەی هەر لایەک بەبێ جووڵەی سەرباز و بەبێ گرتن | یەکسانی بە شێوەی خۆکار؛ ماتی جووڵەی کۆتایی پێشینەی هەیە. |
کاتژمێر و ئەنجام
تۆماری 5+3 واتە هەر یاریزانێک پێنج خولەکی بۆ تەواوی یارییەکە هەیە و بۆ هەر جووڵەیەک سێ چرکە زیاد دەکرێت. زیادکردن کاتی ماوە زیاد دەکات؛ دواخستن تەنها دەستپێکی ژماردن دوادەخات و بە شێوەیەکی تر کار دەکات.
لە یاساکانی FIDE تێپەڕاندنی کات بەگشتی مانای دۆڕانە. بەڵام ئەگەر ڕکابەر نەتوانێت بە هیچ زنجیرەیەکی یاسایی مات دابنێت، یەکسانی تۆمار دەکرێت. بردنەوە ناتوانرێت تەنها بەوە دیاری بکرێت کە وەزیری هەیە یان نا.
دەتوانیت پێش مات خۆت بدەیتە دەست. لە یاریی پاڵەوانێتیدا ئەنجام ناوبژیوان تۆماری دەکات؛ لە ناکۆکیدا کاتژمێر بوەستێنە و بانگی بکە، پارچەکان بە تەنها مەگوازەرەوە.
لەسەر تەختە و لە ئۆنلاین
لە یاریی ڕووبەڕوودا «دەستت لێ دا — دەجوڵێیت» کار دەکات: ئەگەر بە ئەنقەست دەست لە پارچەی خۆت بدەیت، دەبێت پێی بجوڵێیت، ئەگەر جووڵەیەکی یاسایی هەبێت. پێش ڕاستکردنەوەی پارچە ڕکابەر ئاگادار بکەرەوە. جووڵە و فشاردانی کاتژمێر بە یەک دەست ئەنجام دەدرێن؛ تۆماری یاری، درەنگکەوتن و سزا بە یاسا و ڕێسا دیاری دەکرێن.
خزمەتگوزاریی ئۆنلاین ڕێگەپێدانی جووڵەکان دەپشکنێت و ڕێکاری تایبەتی خۆی بۆ کاتژمێر، دووبارەبوونەوە، پچڕانی پەیوەندی و پشتڕاستکردنەوەی ئەنجام جێبەجێ دەکات. کرتە لەسەر پارچە لە ڕووکاردا یەکسان نییە بە یاسای دەستلێدان لەسەر تەختە. ئەم ڕێبەرە یاساکانی شەترەنجی FIDE ڕوون دەکاتەوە و بەڵێن نادات کە هەر میکانیزمێکی پاڵەوانێتی بە هەمان شێوە لە هەموو ماڵپەڕەکاندا جێبەجێ کرابێت.
ئامۆژگاریی بزوێنەر، یارمەتیی کەسێکی تر و مادەی دەرەکی لە کاتی یاریی پێشبڕکێدا ڕێگەپێدراو نین. نموونە فێرکارییەکان بۆ ئامادەکارین.
سەرچاوەکان و دەستکاریی سەرنووسەری
بەپێی یاسا فەرمییەکانی FIDE/FMJD/IDF. وەرگێڕان و ڕوونکردنەوەکانی DUEL. نموونەکان بۆ ئەم ڕێبەرە ئامادە کراون. بەرواری پشکنینی سەرچاوەکان و دەستکاریی سەرنووسەری: ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦.
وەشانی کارا لە 1ی کانوونی دووەمی 2023. یاسا سەرەکییەکان، ماددەکانی 3–9؛ Chess960 — Guidelines II. پشکنراوە لە 26ی تشرینی یەکەمی 2026.