Дошка, расстаноўка і мэта
Пастаў дошку светлым вуглом справа. Бліжэйшы рад белых: ладдзя, конь, слон, ферзь, кароль, слон, конь, ладдзя. Перад імі восем пешак. У чорных сіметрычная расстаноўка.
Гульцы ходзяць па чарзе. Мэта — мат: кароль суперніка пад ударам, а абараніцца законным ходам немагчыма. Караля не здымаюць з дошкі. Калі твой кароль застаецца пад ударам, такі ход забаронены.
Як ходзяць і бяруць фігуры
Узяцце замяняе звычайны ход: твая фігура займае поле суперніка, а ўзятая здымаецца. Браць неабавязкова. Праз іншыя фігуры, акрамя каня, пераскокваць нельга. На поле сваёй фігуры хадзіць нельга.
| Фігура | Ход |
|---|---|
| Кароль | На адно суседняе поле ў любым кірунку, калі поле не атакаванае. Каралі не могуць стаяць побач. |
| Ферзь | Па гарызанталі, вертыкалі або дыяганалі на любую колькасць свабодных палёў. |
| Ладдзя | Па гарызанталі або вертыкалі. |
| Слон | Па дыяганалі; усю партыю застаецца на палях аднаго колеру. |
| Конь | Два палі ў адным кірунку і адно ў перпендыкулярным. Пераскоквае праз фігуры. |
| Пешка | Наперад на адно свабоднае поле; з зыходнага поля — на два, калі абодва свабодныя. Бярэ на адно поле наперад па дыяганалі. Назад не ходзіць. |
Ракіроўка
Ракіроўка — агульны ход караля і ладдзі. У кароткай ракіроўцы белы кароль ідзе e1–g1, ладдзя h1–f1. У доўгай: e1–c1 і a1–d1. У чорных тое самае на восьмай гарызанталі.
- Кароль і ладдзя, якая ўдзельнічае, яшчэ не хадзілі. Вяртанне на зыходнае поле не аднаўляе права.
- Паміж імі няма фігур.
- Кароль не знаходзіцца пад шахам і не праходзіць праз атакаванае поле або на яго.
Узяцце на праходзе
Калі пешка суперніка толькі што зрабіла пачатковы ход на два палі і апынулася побач з тваёй пешкай, яе можна ўзяць так, быццам яна прайшла толькі адно поле. Такое права дзейнічае толькі на бліжэйшым адказным ходзе.
У белых пешка, якая бярэ, стаіць на пятай гарызанталі, у чорных — на чацвёртай. Як і любое ўзяцце, яно не павінна адкрыць шах свайму каралю. Калі сыграць іншы ход, магчымасць знікне.
Пераўтварэнне пешкі
На апошняй гарызанталі пешку адразу замяняюць ферзем, ладдзёй, сланом або канём свайго колеру. Выбар не залежыць ад раней узятых фігур: можна атрымаць другога ферзя або трэцяга каня.
Новая фігура дзейнічае неадкладна. Пешка не можа застацца пешкай або стаць каралём. Часам патрэбны менавіта конь — напрыклад, дзеля шаха з вілкай.
Шах, мат і пат
Пры шаху трэба прыбраць пагрозу: адысці каралём, узяць атакуючую фігуру або перакрыць лінію ўдару. Перакрыць шах каня нельга. Пры двайным шаху ратуецца толькі сам кароль.
| Становішча | Вынік |
|---|---|
| Кароль атакаваны, законных хадоў няма | Мат — паражэнне боку, якому хадзіць. |
| Кароль не атакаваны, законных хадоў няма | Пат — нічыя. |
| Ніводны бок не здольны паставіць мат ніякай законнай паслядоўнасцю | Мёртвая пазіцыя — нічыя адразу. |
Паўтарэнне і лічыльнікі нічыі
Аднолькавая расстаноўка яшчэ не заўсёды азначае аднолькавую пазіцыю: павінны супадаць чарга ходу і даступныя магчымасці, у тым ліку ракіроўка і законнае ўзяцце на праходзе.
Пры патрабаванні загадзя, на аснове намечанага ходу, гэты ход фіксуюць і звяртаюцца да арбітра, не выконваючы яго на дошцы. У пазіцыі, якая ўжо ўзнікла, патрабаванне робіць бок, якому хадзіць. Дэталі працэдуры — артыкулы 9.2–9.5 FIDE.
Нічыя таксама магчымая па пагадненні, калі рэгламент турніру яе дапускае. Нічыйная прапанова не абавязвае суперніка яе прымаць.
| Умова FIDE | Як завяршаецца вочная партыя |
|---|---|
| Трэцяе з'яўленне адной пазіцыі | Нічыя па карэктным патрабаванні гульца, якому хадзіць. |
| Пятае з'яўленне адной пазіцыі | Нічыя без патрабавання. Паўторы не абавязаны ісці запар. |
| 50 хадоў кожнага боку без ходу пешкай і без узяцця | Нічыя па карэктным патрабаванні. |
| 75 хадоў кожнага боку без ходу пешкай і без узяцця | Нічыя аўтаматычна; мат апошнім ходам мае прыярытэт. |
Гадзіннік і вынік
Запіс 5+3 азначае пяць хвілін на партыю кожнаму і тры секунды дадавання за кожны ход. Дадаванне павялічвае рэшту; затрымка толькі адкладае пачатак адліку і працуе інакш.
У правілах FIDE пратэрміноўка звычайна азначае паражэнне. Але калі супернік не можа паставіць мат ні пры якой законнай паслядоўнасці хадоў, фіксуецца нічыя. Перамогу нельга вызначаць толькі па тым, ці ёсць у яго ферзь.
Здацца можна да мата. У турнірнай партыі вынік фіксуе арбітр; пры спрэчцы спыні гадзіннік і пакліч яго, а не перастаўляй фігуры самастойна.
За дошкай і ў анлайне
У вочнай гульні дзейнічае «крануў — хадзі»: наўмысна дакрануўшыся да сваёй фігуры, трэба ёю пахадзіць, калі ёсць законны ход. Перад папраўленнем фігуры папярэдзь суперніка. Ход і націск гадзінніка выконваюць адной рукой; запіс партыі, спазненне і санкцыі вызначаюцца правіламі і рэгламентам.
Анлайн-сэрвіс правярае дапушчальнасць хадоў і ўжывае ўласныя працэдуры гадзінніка, паўтораў, адключэння сувязі і пацвярджэння выніку. Пстрычка па фігуры ў інтэрфейсе не роўная правілу дотыку за дошкай. Гэты даведнік тлумачыць шахматныя правілы FIDE і не абяцае, што кожны турнірны механізм рэалізаваны аднолькава на ўсіх сайтах.
Падказкі рухавіка, дапамога іншага чалавека і знешнія матэрыялы падчас спаборніцкай партыі не дазволены. Вучэбныя прыклады прызначаны для падрыхтоўкі.
Крыніцы і рэдакцыя
Па афіцыйных правілах FIDE/FMJD/IDF. Пераклад і тлумачэнні DUEL. Прыклады падрыхтаваны для гэтага даведніка. Дата праверкі крыніц і рэдакцыі: 26 кастрычніка 2026 г..
Рэдакцыя, якая дзейнічае з 1 студзеня 2023 года. Асноўныя правілы, артыкулы 3–9; Chess960 — Guidelines II. Зверана 26 кастрычніка 2026 года.