Kalo te përmbajtja
DUEL · Enciklopedi

Historia e shahut: loja që ndryshonte

Shahu i sotëm nuk lindi brenda një dite. Rregullat dhe kultura e tij u ndërtuan përgjatë shekujve.

HISTORIA E SHAHUTRedaksia DUELSQ
Pika kyçe të historisë Hollësitë dhe burimet — në rubrikat e artikullit
  1. Shekulli VIÇaturanga në Indi
  2. Shekulli XVMbretëresha dhe oficeri me rreze të gjatë
  3. 1886Ndeshja e parë zyrtare për titullin
  4. 1924Themelimi i FIDE-s
  5. 2006Bashkimi i titullit botëror

Format e hershme dhe kujdesi me legjendat

Përmbledhja e FIDE-s e lidh formën e hershme të shahut me çaturangën indiane të shekullit VI. Pastaj loja u zhvillua në Persi si shatranxh dhe u përhap nëpër botën islame drejt Europës.

Kjo është një skemë e shkurtër e një shkëmbimi të gjatë kulturor. Ajo nuk vendos emrin e një shpikësi të vetëm dhe as datën e saktë të «partisë së parë». Tregimet popullore për të urtin dhe dyfishimin e kokrrave në tabelë lexohen më mirë si legjenda, jo si protokoll i lindjes së lojës.

Burimet: FIDE · historia e shahut · Komiteti Historik i FIDE-s · historia e lojës dhe kufijtë e dijes

Si u bë loja e njohur

Në Europën e mesjetës së vonë rregullat ndryshonin gradualisht. Veçanërisht të rëndësishme janë ndryshimet e lëvizjeve të mbretëreshës dhe të oficerit, që i atribuohen fundit të shekullit XV: figurat filluan të vepronin shumë më larg dhe loja u bë më e shpejtë.

Librat e shtypur ndihmonin t’i përcillnin zbulimet përtej një rrethi të vetëm lojtarësh. FIDE përmend librin e ruajtur të Luis Ramírez de Lucena-s, botuar në Salamanca në vitin 1497. Klubet, periodikët dhe turnetë më vonë krijuan një mjedis të qëndrueshëm ndërkombëtar.

Burimet: FIDE · historia e shahut

1886: titulli merr një pikënisje

Ndeshja e Wilhelm Steinitz-it me Johann Zukertort-in në vitin 1886 konsiderohet ndeshja e parë zyrtare për kampionatin botëror. U zhvillua në Nju-Jork, Sent-Luis dhe Nju-Orlins. Steinitz arriti i pari dhjetë fitore; rezultati sipas partive është dhjetë fitore, pesë humbje dhe pesë barazime.

Fjala «zyrtar» këtu nuk do të thotë «e organizuar nga FIDE»: federata atëherë ende nuk ekzistonte. Kjo është pika e njohur historikisht si fillim i linjës së kampionëve botërorë.

Burimet: Komiteti Historik i FIDE-s · ngjarjet e vitit 1886

Federata, përçarja dhe ribashkimi

FIDE u themelua në vitin 1924. Në shekullin XX gara për titullin u bë një sistem ndërkombëtar përzgjedhjeje, jo vetëm një marrëveshje mes dy lojtarëve. Por sistemi i unifikuar nuk u ruajt gjathmonë.

Në vitin 1993 Kasparov dhe Short luajtën një ndeshje jashtë FIDE-s; njëkohësisht federata organizoi ndeshjen Karpov — Timman. Dy linja të titullit ekzistuan deri te ndeshja ribashkuese Kramnik — Topalov në vitin 2006. Fitorja e Kramnikut e rivendosi titullin e unifikuar.

Burimet: Muzeu i FIDE-s · historia e federatës · FIDE · historia e turneve të pretendentëve

Si të lexosh një parti të vjetër sot

Ndaje rezultatin nga shpjegimi. Fitorja ende nuk dëshmon se çdo lëvizje ka qenë më e mira, dhe vlerësimi modern kompjuterik nuk tregon automatikisht sa e vështirë ka qenë ta gjesh zgjidhjen mbi tabelë.

Sqaro rregullat e epokës, kontrollin e kohës dhe formatin e garës. Pastaj zgjidh një ide për ta studiuar: zhvillimin, sigurinë e mbretit, strukturën e ushtarëve. Partia historike bëhet më e dobishme kur leximi ka një pyetje konkrete.

Burimet dhe verifikimi

Tekstet janë paraqitje redaksionale e DUEL-it. Rezultatet e turneut janë ballafaquar me botimet zyrtare të treguara.

DUEL.

Shah dhe damë

Po ngarkohet…