Məzmuna keç
DUEL · Ensiklopediya

Şahmat tarixi: dəyişən oyun

Bugünkü şahmat bir gündə yaranmayıb. Onun qaydaları və mədəniyyəti əsrlər boyu formalaşıb.

ŞAHMAT TARİXİDUEL redaksiyasıAZ
Tarixin mərhələləri Təfərrüatlar və mənbələr — məqalənin bölmələrində
  1. VI əsrHindistanda çaturanga
  2. XV əsrUzaqmənzilli vəzir və fil
  3. 1886Titul uğrunda ilk rəsmi matç
  4. 1924FIDE-nin təsisi
  5. 2006Dünya titulunun birləşməsi

Erkən formalar və əfsanələrə ehtiyat

FIDE icmalı şahmatın erkən formasını VI əsrin hind çaturangası ilə bağlayır. Sonra oyun İranda şatranç kimi inkişaf etdi və İslam dünyası vasitəsilə Avropaya yayıldı.

Bu, uzun mədəni mübadilənin qısa sxemidir. O, yeganə ixtiraçının adını və ya «ilk partiya»nın dəqiq tarixini müəyyən etmir. Müdrik və lövhədə dənələrin ikiqat artırılması haqqında məşhur hekayələri oyunun yaranma protokolu kimi deyil, əfsanə kimi oxumaq daha düzgündür.

Mənbələr: FIDE · şahmat tarixi · FIDE Tarix Komitəsi · oyunun tarixi və biliyin sərhədləri

Oyun necə tanınmağa başladı

Son orta əsrlər Avropasında qaydalar tədricən dəyişirdi. Xüsusilə vacib olan vəzir və filin gedişlərində XV əsrin sonuna aid edilən dəyişikliklərdir: fiqurlar xeyli uzağa təsir etməyə başladı, oyun isə sürətləndi.

Çap kitabları kəşfləri bir oyunçu dairəsindən kənara ötürməyə kömək edirdi. FIDE Salamankada 1497-ci ildə nəşr olunmuş Luis Ramirez de Lusena kitabının qorunduğunu qeyd edir. Klublar, dövri nəşrlər və turnirlər sonralar dayanıqlı beynəlxalq mühit yaratdı.

Mənbələr: FIDE · şahmat tarixi

1886: titul başlanğıc nöqtəsi alır

1886-cı ildə Vilhelm Steynits və İohann Sukertortun matçı dünya birinciliyi uğrunda ilk rəsmi matç sayılır. O, Nyu-York, Sent-Luis və Yeni Orleanda keçib. Steynits ilk olaraq on qələbəyə çatıb; partiyalar üzrə yekun on qələbə, beş məğlubiyyət və beş heç-heçədir.

Burada «rəsmi» sözü «FIDE tərəfindən keçirilmiş» demək deyil: federasiya o zaman hələ yox idi. Bu, dünya çempionları xəttinin tarixən tanınmış başlanğıc nöqtəsidir.

Mənbələr: FIDE Tarix Komitəsi · 1886-cı il hadisələri

Federasiya, parçalanma və birləşmə

FIDE 1924-cü ildə yaradılıb. XX əsrdə titul uğrunda mübarizə yalnız iki oyunçunun razılaşması deyil, beynəlxalq seçim sisteminə çevrildi. Vahid sistem isə həmişə qorunmayıb.

1993-cü ildə Kasparov və Şort matçı FIDE-dən kənar keçirdilər; eyni zamanda federasiya Karpov — Timman matçını təşkil etdi. İki titul xətti 2006-cı ildə Kramnik — Topalov birləşdirici matçına qədər mövcud idi. Kramnikin qələbəsi vahid titulu bərpa etdi.

Mənbələr: FIDE Muzeyi · federasiyanın tarixi · FIDE · iddiaçılar turnirlərinin tarixi

Köhnə partiyanı bu gün necə oxumaq

Nəticəni izahdan ayır. Qələbə hələ hər gedişin ən yaxşı olduğunu sübut etmir, müasir kompüter qiymətləndirməsi isə həllin lövhə arxasında nə qədər çətin tapıldığını öz-özünə göstərmir.

Dövrün qaydalarını, vaxt nəzarətini və yarış formatını dəqiqləşdir. Sonra öyrənmək üçün bir ideya seç: inkişaf, şahın təhlükəsizliyi, piyada quruluşu. Tarixi partiya oxunuşun konkret sualı olanda daha faydalı olur.

Mənbələr və yoxlama

Mətnlər DUEL-in redaksiya şərhidir. Turnir nəticələri göstərilən rəsmi nəşrlərlə tutuşdurulub.

DUEL.

Şahmat və dama

Yüklənir…